Na litewskiej Powiewiórce pamięć o jednym z żołnierzy Armii Krajowej została przywrócona w symboliczny, ale niezwykle wymowny sposób. Na miejscowym cmentarzu stanął nagrobek Napoleona Ciukszy ps. „Waligóra” – postaci, której los przez dekady pozostawał niejasny, a miejsce spoczynku było jedynie domysłem.
Uroczystość miała charakter państwowo – religijny. Wzięli w niej udział przedstawiciele Instytutu Pamięci Narodowej, w tym dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Adam Siwek oraz szef białostockiego oddziału IPN dr hab. Krzysztof Sychowicz. Obchody rozpoczęła msza w intencji żołnierza i ojczyzny, po której uczestnicy przeszli na cmentarz parafialny, gdzie znajduje się jego grób.
Od leśnego krzyża do oficjalnego pochówku
Historia „Waligóry” to przykład, jak łatwo pamięć o bohaterach może zostać zatarta. Po jego śmierci w 1943 roku towarzysze broni pochowali go na skraju lasu w rejonie Cypliszek. Miejsce oznaczono krzyżem, jednak w latach 70. zostało zniszczone podczas prac melioracyjnych.
Dopiero po latach rodzina postawiła symboliczny krzyż w pobliżu domniemanej lokalizacji grobu. Trop okazał się trafny – wskazał go lokalny leśniczy i pasjonat historii Stefan Siemaszko.
Przełom nastąpił we wrześniu 2022 roku, kiedy odnaleziono szczątki żołnierza. Dwa lata później, we wrześniu 2024 roku, odbył się jego pogrzeb. Teraz miejsce spoczynku zostało trwale oznaczone nagrobkiem.
Żołnierz z oddziałów „Kmicica” i „Łupaszki”
Napoleon Ciukszo urodził się w 1913 roku na Wileńszczyźnie, w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych. Przed wojną służył w 85. Pułku Strzelców Wileńskich, a po wybuchu II wojny światowej wstąpił do Armii Krajowej.
Już w 1943 roku znalazł się w oddziale Antoniego Burzyńskiego „Kmicica”, jednym z pierwszych partyzanckich zgrupowań działających stale w terenie. Z czasem stał się jednym z zaufanych żołnierzy dowództwa.
Po rozbiciu oddziału przez Sowietów nad jeziorem Narocz – wskutek zdrady – uniknął aresztowania i dołączył do 5. Brygady AK dowodzonej przez mjr. „Łupaszkę”. Walczył w plutonie „Zapory”, gdzie dowodził drużyną. Oddział prowadził działania zarówno przeciw Niemcom, jak i sowieckiej partyzantce.
Zginął w grudniu 1943 roku podczas akcji w leśniczówce w Sobkiszkach. Został śmiertelnie postrzelony w trakcie próby rozbrojenia gajowego.
Szerszy kontekst: oznaczanie grobów bohaterów
Upamiętnienie „Waligóry” wpisuje się w szersze działania prowadzone przez IPN na Wileńszczyźnie. Kilka dni wcześniej oznaczono tam 27 grobów osób walczących o niepodległość Polski specjalnymi tabliczkami „Grób weterana”.
Na liście znaleźli się uczestnicy XIX-wiecznych zrywów narodowych, żołnierze wojny polsko – bolszewickiej, członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, a także żołnierze Armii Krajowej, w tym uczestnicy operacji „Ostra Brama”.
Pamięć, która wraca po latach
Historia Napoleona Ciukszy pokazuje, że nawet po kilkudziesięciu latach możliwe jest przywrócenie imienia i miejsca tym, którzy walczyli o niepodległość. Z anonimowego miejsca w lesie jego historia wróciła do przestrzeni publicznej – już nie jako legenda, ale jako potwierdzony fragment historii regionu.
(PW)