O symbolice jajka, znaczeniu jego zdobień, kolorów w religiach chrześcijańskich bardzo szeroko pisał dr. Artur Gaweł w książce „Rok obrzędowy na Podlasiu”. Jego badania to fascynująca podróż ludowa w przeszłość, w którą Was zapraszamy.
Nie ma wątpliwości, że w okresie wielkanocnym zarówno kiedyś, jak i teraz najważniejsze jest jajo. Jego rola w obrzędowości wynikała z niezwykłej natury tego przedmiotu na pozór martwego, ale jednocześnie kryjącego w sobie zalążek nowego życia. Jest symbolem odrodzenia, przez co niejako naturalnie związane jest z wiosenną obrzędowością, a w ten sam sposób szczególnie z Wielkanocą.
W wierzeniach ludowych jajko posiadało wielorakie funkcje. Używane było w działaniach leczniczych, zapewniało urodzaj, zdrowie dla ludzi i zwierząt. Związane było z życiem, z płodnością, dostatkiem, siłami witalnymi. Zanim wprowadzono do kalendarza chrześcijańskiego Wielkanoc, Słowianie obchodzili w tym czasie święto poświęcone pamięci zmarłych, co wyraźnie zachowało się w obrzędowości prawosławnej. Związane jest z Niedzielą Przewodnią i następującymi po niej dniami. Stawiano wtedy na grobach barwne jajka jako symbol nadziei na powrót zmarłych do nowego życia w chrześcijaństwie.
Jajko to symbol Chrystusa
Zdobienie na Wielkanoc jaj stało się symbolem Chrystusa. Porównywano je do grobu, a zmartwychwstanie do wyklucia się z nich piskląt. Według chrześcijańskiej legendy zwyczaj malowania wielkanocnych jajek wiąże się z Marią Magdaleną, której przy pustym grobie Chrystusa miał ukazać się anioł, obwieszczający o zmartwychwstaniu syna Bożego. Po powrocie do domu rozradowana kobieta zobaczyła, że wszystkie jajka, które w nim przechowywała, zmieniły kolor na czerwony. A kiedy spotkała apostołów, rozdała im te jajka, głosząc dobrą nowinę o Zmartwychwstaniu Pańskim. W rękach apostołów pisanki przemieniły się w ptaki, świadcząc, że śmierć Chrystusa oznacza żywot wieczny dla ludzi.
Kolory mają znaczenie
Malowanie jajek w Polsce ma wielowiekową tradycję. Na Podlasiu najstarsze pisanki odkryto podczas badań archeologicznych i pochodzą z przełomu XI i XII wieku. Symbolika zdobienia jaj określonymi motywami oraz kolorami ściśle związana była z ich rolą jako magicznych przedmiotów zawierających w sobie zarodek życia.
Jajko według wierzeń wielu ludów posiadało właściwości odstraszania złych mocy, zwłaszcza jeśli było malowane na czerwono. Barwa ta zdominowała w zdobieniu prawosławnych kraszanek, czyli jaj malowanych na jednolity kolor. Sama zresztą nazwa kraszanki wywodzi się właśnie od określenia „krasne”, czyli czerwony. Co ważne, pisanki, w przeciwieństwie do jednolicie barwionych kraszanek, są pokryte różnorodnymi wzorami.
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu malowanie jajek rozpoczynano w połowie postu, bo powszechnym zwyczajem było obdarowywanie nimi swoich krewnych, zwłaszcza chrześniaków. Teraz pisanki maluje się w Wielkim Tygodniu lub nawet przed samym ich poświęceniem.
Naturalne barwniki
Najczęściej stosowane barwienie w łupinach cebuli pozwalało otrzymać kolor czerwony oraz różne odcienie brązu skorupki. Do barwienia używano też kupowaną w sklepach lub od wędrownych handlarzy brazylę, wytwarzaną z kory południowoamerykańskiego drzewa. W zależności od mocy wywaru otrzymywało się kolor czerwony lub brunatny, a nawet czarny.
Ten ostatni kolor uzyskiwało się też z kory dębu z dodatkiem opiłków żelaza. Kolor żółty zaś wytwarzano z kory jabłoni z dodatkiem pokrzywy chabrów i płatków kaczeńców. Młode ozime zboże farbowały na kolor jasnozielony.
Również wywar z jemioły dawał jasną, seledynową barwę. Pięknie barwiły buraki. Popularnym sposobem na uzyskanie koloru fioletowego było wykorzystanie wkładu kopiowego ołówka.
Znano kilka sposobów dekoracji ja jednobarwnych, czyli kraszanek. Najczęściej stosowanym było zeskrobywanie farby za pomocą ostrego narzędzia. A jedną z ciekawszych technik było rysowanie woskiem na ich powierzchni wzoru, a następnie uzyskiwanie barwnika w miejscach nie pokrytych woskiem poprzez włożenie jaj do soku z kiszonej kapusty.
Inna bardzo prosta technika zdobienia polegała na naciąganiu na skorupkę gumek wyciętych z dętek rowerowych, często z wydłubanymi prostymi wzorami. Po włożeniu do słoika z farbą, miejsca zasłonięte gumką pozostawały w białym kolorze.
W zdobieniu jaj na Podlasiu powszechnie wykorzystywany był (i nadal jest) rozgrzany wosk. Najprostszy sposób dekoracji polega na nakrapianiu powierzchni skorupki z płonącej świecy. Aby wykonać bardziej skomplikowane wzory, należy je narysować za pomocą prostej konstrukcji ołówka z wbitą weń szpileczką krawiecką, a następnie włożyć do barwnika.
(EB)